Türkiye’deki emekli maaşı sistemi, uzun süredir devam eden bir adaletsizlik tartışmasının odağında. Özellikle yüksek prim ödeyen ve uzun yıllar çalışan vatandaşlar, mevcut hesaplama yöntemleri nedeniyle orantısal olarak daha düşük emekli maaşları alarak mağdur edildiklerini dile getiriyor. Bu durum, sosyal güvenlik uzmanları tarafından da teyit edilerek, “evet, yüksek prim ödeyenler ne yazık ki sistem tarafından cezalandırılıyor” şeklinde özetlenebilir. Emeklilerin ve emekli adaylarının en büyük beklentisi, bu derin adaletsizliği giderecek kapsamlı bir intibak düzenlemesi.
Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) tarafından uygulanan üç farklı emekli aylığı hesaplama sistemi, bu çarpıklığın temelini oluşturuyor. 8 Eylül 1999 öncesi, 2000-2008 arası ve 2008 sonrası dönemler için uygulanan farklı katsayılar ve hesaplama yöntemleri, emekli maaşları arasında büyük uçurumlara neden oluyor. Bu sistem, emekli aylıklarını düşürme potansiyeli taşıdığı için “kötü prim” olarak da adlandırılıyor.
Neden Bir Çarpıklık Var? Kanuni Değişikliklerin Etkisi
Emekli maaşlarındaki bu adaletsizliğin kökeninde, farklı dönemlerde yapılan yasal düzenlemeler ve bu düzenlemelerin getirdiği farklı hesaplama metotları yatıyor:
- 2000 Öncesi Dönem: Bu dönemde ödenen primler, en avantajlı hesaplama yöntemine sahipti. Yüksek güncelleme katsayıları sayesinde, o dönemdeki kazançlar bugüne daha yüksek değerlerle taşınıyor ve emekli aylığına daha olumlu yansıyordu.
- 2000-2008 Dönemi: 2000 yılında yürürlüğe giren yasayla birlikte, emekli aylıklarının hesaplanmasında kullanılan güncelleme katsayıları ve büyüme hızı oranları değişti. Bu dönemde ödenen primlerin emekli maaşına katkısı, 2000 öncesine göre önemli ölçüde azaldı. TÜFE ve büyüme hızı ortalamalarının alınması, kazançların reel değerinin erimesine yol açtı.
- 2008 Sonrası Dönem: 2008 yılında yapılan reformlarla birlikte, emekli aylığı hesaplama formülleri bir kez daha değişti. Bu dönemde ödenen primlerin emekli aylığına katkısı en düşük seviyeye geriledi. Özellikle ortalama aylık kazançların hesaplanmasında kullanılan yöntemler, prim gün sayısı arttıkça aylık bağlama oranını düşürüyor ve bu da daha uzun süre çalışanların maaşlarının artmak yerine düşme riskiyle karşı karşıya kalmasına neden oluyor. Sosyal Güvenlik Uzmanı Özgür Erdursun’a göre, 2008 sonrası ödenen her prim günü, sigortalının emekli maaşını düşürme potansiyeli taşıyor.
Kimler Daha Çok Etkileniyor? Somut Örneklerle Mağduriyet
Bu çarpık sistemden en çok etkilenenler, çalışma hayatları bu üç dönemi de kapsayan ve özellikle 2000 veya 2008 sonrası dönemde yüksek prim ödemeye devam eden sigortalılar oluyor. Örneğin, 9000 gün prim ödemiş bir sigortalının, 3600 gün prim ödemiş başka bir sigortalıdan daha düşük emekli maaşı alması gibi absürt durumlar ortaya çıkabiliyor. Bu durum, uzun yıllar boyunca daha fazla çalışıp devlete daha çok prim ödeyenlerin “cezalandırıldığı” algısını güçlendiriyor.
Yüksek gelirle prim ödeyen ancak 2000 veya 2008 sonrası emekli olan birçok kişi, maaşlarının beklentilerinin altında kaldığını görüyor. Bu durum, çalışma motivasyonunu düşürmekle kalmıyor, aynı zamanda emeklilik planlamalarını da altüst ediyor. Prim ödedikçe veya daha yüksek primden ödedikçe emekli maaşının düşmesi gibi bir mantık dışı durumun, sosyal devlet ilkesiyle çeliştiği vurgulanıyor.
Çözüm Yolları: Yeni İntibak Talepleri ve Beklentiler
Emekli maaşlarındaki bu adaletsizliği gidermek için “intibak” adı verilen bir düzenleme beklentisi giderek artıyor. 2013 yılında yapılan intibak düzenlemesi, sadece 2000 yılı öncesi emekliler arasındaki farklılıkları gidermeye odaklanmıştı. Ancak mevcut sorun, 2000 sonrası ve özellikle 2008 sonrası emeklileri de kapsayan daha geniş bir kitleyi etkiliyor.
Emekli dernekleri ve sosyal güvenlik uzmanları, yeni bir intibak düzenlemesinin kaçınılmaz olduğunu belirtiyor. Bu yeni düzenlemenin, tüm emeklilerin prim ve hizmet sürelerine göre adil bir maaş almasını sağlayacak, farklı dönemlerdeki prim ödemelerinin değerini eşitleyecek ve mevcut çarpıklığı ortadan kaldıracak şekilde tasarlanması gerektiği ifade ediliyor. Özellikle, 2000 ve 2008 sonrası emeklilerin mağduriyetini giderecek kapsamlı bir çalışma yapılması gerektiği vurgulanıyor.
Emekli Maaşlarındaki Çarpıklık: Yüksek Prim Ödeyenler Mağdur Mu?
Özgür Erdursun’un da belirttiği gibi, mevcut Sosyal Güvenlik Sistemi’ndeki yasal düzenlemeler nedeniyle, özellikle 2000 ve 2008 sonrası dönemlerde yüksek prim ödeyen sigortalılar, orantısal olarak daha az emekli maaşı almakta ve bu durum ciddi bir mağduriyete yol açmaktadır. Dolayısıyla evet, yüksek prim ödeyenler sistem tarafından cezalandırılmaktadır.
