Bilimsel araştırmalarda açık veri paylaşımı (open data), bilimin daha şeffaf, güvenilir ve verimli ilerlemesini sağlayan temel taşlardan biridir. Günümüzde pek çok fon sağlayıcı kurum ve akademik dergi, verilerin paylaşılmasını bir zorunluluk haline getirmektedir.
Açık veri paylaşımının sağladığı temel avantajlar ve önemi şu başlıklar altında özetlenebilir:
1. Şeffaflık ve Tekrarlanabilirlik (Reproducibility)
Bilimin en temel ilkesi, bir araştırmanın sonuçlarının başka araştırmacılar tarafından doğrulanabilmesidir.
Doğrulama: Ham veriler paylaşıldığında, diğer bilim insanları analizleri tekrarlayarak sonuçların doğruluğunu teyit edebilir.
Hataların Tespiti: Verilerin açık olması, analiz süreçlerindeki olası hataların veya (maalesef bazen rastlanan) veri tahrifatlarının tespit edilmesini sağlar.
2. Verimlilik ve Kaynak Tasarrufu
Aynı veriyi toplamak için tekrar tekrar bütçe ve zaman harcanmasının önüne geçer.
Maliyet Azaltma: Özellikle saha çalışmaları, anketler veya laboratuvar deneyleri çok maliyetlidir. Paylaşılan veri setleri, bütçesi kısıtlı araştırmacıların yeni hipotezler test etmesine olanak tanır.
Zaman Kazanımı: Mevcut veriler üzerinden yeni analizler yapmak, bilimsel üretimi hızlandırır.
3. Disiplinlerarası İnovasyon ve Yeni Keşifler
Veri setleri, toplandıkları amaç dışında da kullanılabilir.
Farklı Bakış Açıları: Bir biyoloğun topladığı veri setini, bir veri bilimci yapay zeka algoritmalarıyla analiz ederek orijinal çalışmada görülmeyen örüntüleri keşfedebilir.
Büyük Veri (Big Data): Birçok küçük veri setinin birleştirilmesi, tek bir araştırmanın gücünün yetmeyeceği devasa analizlerin yapılmasını sağlar.
4. Küresel İş Birliği ve Fırsat Eşitliği
Açık veri, bilgiye erişimdeki bariyerleri kaldırır.
Küresel Erişim: Gelişmekte olan ülkelerdeki veya kısıtlı imkanlara sahip üniversitelerdeki araştırmacılar, dünyanın en iyi laboratuvarlarının ürettiği verilerle çalışma şansı bulur.
Küresel Sorunlarla Mücadele: Pandemiler (Örn: COVID-19) veya iklim değişikliği gibi küresel krizlerde verilerin anlık paylaşılması, çözüm süreçlerini dramatik şekilde hızlandırır.
5. Araştırmacı İçin Avantajlar: Atıf ve Görünürlük
Verisini paylaşan araştırmacı, sadece makalesinden değil, veri setinden de akademik kredi kazanır.
Daha Fazla Atıf: Yapılan çalışmalar, veri setini paylaşan makalelerin, paylaşmayanlara oranla daha fazla atıf aldığını göstermektedir.
Veri Atfı: Günümüzde veri setlerine de DOI numarası verilerek doğrudan atıf yapılması mümkündür.
FAIR Veri İlkeleri
Açık veri paylaşımı yapılırken genellikle FAIR ilkeleri (Bulunabilir, Erişilebilir, Birlikte Çalışılabilir ve Yeniden Kullanılabilir) baz alınır:
| İlke | Açıklama |
| Findable (Bulunabilir) | Verinin standart bir tanımlayıcısı (DOI gibi) ve zengin metaverisi olmalı. |
| Accessible (Erişilebilir) | Veri, herkesin erişebileceği açık protokollerle sunulmalı. |
| Interoperable (Birlikte Çalışılabilir) | Veri, farklı yazılımlar ve sistemler tarafından okunabilir formatta olmalı. |
| Reusable (Yeniden Kullanılabilir) | Kullanım izinleri ve lisanslar (Creative Commons gibi) net olmalı. |
Özetle: Açık veri, bilimi kişisel veya kurumsal bir mülk olmaktan çıkarıp, insanlığın ortak mirası haline getirir.
Çalıştığınız spesifik bir alanda hangi veri depolarını (data repositories) kullanabileceğiniz konusunda bilgi ister misiniz? Ya da verilerinizi nasıl lisanslayabileceğiniz üzerine konuşabiliriz.
